Любоў перамагла смерць!

Верыць ва ўваскрасенне Езуса Хрыста для хрысціянаў азначае ўпэўненасць ў праўдзівасці словаў, якія здаюцца толькі прыгожаю мараю: «Любоў моцная, як смерць» (Пп 8, 6). У Старым Запавеце гэтае выказванне даецца ў кантэксце праслаўлення ўлады Эраса1. Аднак гэта ні ў якім разе не азначае, што мы можам проста адсунуць яго ў бок як перабольшванне, уласцівае гімнам. У бязмежнасці прэтэнзій Эраса, у гэтых ягоных, як здаецца, перабольшваннях і празмернасцях, на самай справе, знаходзіць увасабленне асноўная — так, менавіта асноўная — праблема чалавечага існавання, бо тут становіцца бачнаю сутнасць і ўнутраная парадаксальнасць любові: любоў патрабуе бясконцасці, непарушнасці; яна — нібы нейкі заклік, скіраваны да бясконцасці. Але разам з тым трэба сцвердзіць, што гэты яе заклік невыканальны, што яна патрабуе бясконцасці, але не можа яе даць; яна дамагаецца вечнасці, але на самай справе прывязаная да смяротнага свету з яго самотнасцю і яго разбуральнаю моцаю. Толькі зыходзячы з гэтага можна зразумець, што азначае «ўваскрасенне». Яно азначае, што быццё любові мацнейшае за смерць.

Адначасова яно з’яўляецца доказам таго, што стварыць бессмяротнасць можа толькі адно: быццё ў іншым, у тым, што яшчэ застаецца, калі я станаўлюся здабычаю распаду. Чалавек — гэта такое быццё, якое само не жыве вечна, але паводле неабходнасці аддаецца смерці. І ўсё ж — чыста з чалавечага пункту гледжання — паколькі сам па сабе чалавек не мае трывалага прабывання, далейшае жыццё можа стаць для яго магчымым толькі праз тое, што ён працягвае існаваць у нечым іншым. Зыходзячы з гэтага, можна зразумець сведчанні, якія даюцца ў Пісанні пра сувязь граху і смерці. Таму што цяпер становіцца ясна: спроба чалавека «быць, як Бог», яго імкненне да аўтаркіі2, у якой ён мог бы разлічваць толькі на самога сябе, азначае ягоную смерць, бо няма тут на што разлічваць. Калі чалавек — што, уласна кажучы, і з’яўляецца сутнасцю граху, — не прызнаючы сваіх межаў, усё ж хоча існаваць толькі сам па сабе, быць цалкам самадастатковым, ён проста аддае сябе праз гэта ў рукі смерці.

Звычайна чалавек потым усё ж пачынае разумець, што само яго жыццё няўстойлівае і што ён павінен імкнуцца быць у іншых, каб праз іх і ў іх застацца ў краіне жывых. Перадусім апрабоўваюцца два шляхі. Спачатку — працяг жыцця ва ўласных дзецях: адсюль паходзіць тое, што адсутнасць сям’і і бяздзетнасць у прымітыўных народаў лічыліся самым страшным праклёнам; яны азначалі безнадзейнасць скону, канчатковую смерць. І наадварот, як мага большая колькасць дзяцей нібы давала найбольшы з магчымых шанец на выжыванне, надзею на бессмяротнасць і тым самым сапраўднае благаслаўленне, на якое можа спадзявацца чалавек. Другі шлях адкрываецца тады, калі чалавек выяўляе, што ў сваіх дзецях ён працягвае існаваць усё ж толькі ў вельмі пераносным сэнсе; яму хацелася б, каб ад яго засталося больш. Так ён прыходзіць да ідэі славы, якая павінна зрабіць бессмяротным сапраўды яго самога, калі ён будзе жыць далей, ва ўсе часы, у памяці іншых. Аднак і гэтая другая спроба чалавека самому стварыць для сябе бессмяротнасць праз быццё ў іншых, як і першая, церпіць крушэнне: тое, што застаецца, не з’яўляецца самім чалавекам, а толькі яго рэхам, ценем. І, такім чынам, створаная ім самім бессмяротнасць на справе з’яўляецца толькі Аідам3, шэолам: у большай ступені небыццём, чым быццём. Ні адзін, ні другі шлях не можа нас задаволіць, і гэта грунтуецца на тым, што той іншы, застаючыся ў быцці пасля маёй смерці, здольны несці ў сабе не само маё быццё, а толькі яго адбітак; яшчэ ў большай ступені гэта грунтуецца на тым, што і сам гэты іншы, якому я, можна сказаць, даверыў працяг майго прабывання, не застаецца — ён таксама падлягае распаду.

Гэта вядзе нас да наступнага кроку. Мы бачылі, што чалавек не мае сам для сябе трывалага прабывання і таму можа застацца толькі ў іншым; што ён, аднак, застаецца ў іншым заўсёды толькі нібы цень і, зноў жа, не канчаткова, бо той таксама знішчальны. Калі гэта так, то толькі адзін мог бы даць сапраўдную трываласць: Той, які «ёсць», які не ўзнікае і не прамінае, а застаецца, прабывае сярод усяго ўзнікаючага і прамінальнага, — Бог жывых, які захоўвае не толькі цень і рэха майго быцця, і думкі якога — не бледныя адлюстраванні рэчаіснасці. Я сам з’яўляюся Яго думкаю, якая, можна сказаць, першапачаткова замяняла мяне самога, да таго як я стаў існаваць у сабе; Яго думка — не цень, які ўзнік пазней, а адвечная сіла, крыніца майго быцця. У Ім я магу прабываць не толькі як цень; у Ім я сапраўды бліжэй да сябе самога, чым тады, калі спрабую прабываць толькі ў самім сабе.

Перш чым вярнуцца да ўваскрасення, паспрабуем паглядзець на гэта яшчэ з аднаго боку, крыху іншага. Зноў сягаючы да словаў пра любоў і смерць, можна сказаць: толькі там, дзе для кагосьці каштоўнасць любові стаіць вышэй за каштоўнасць жыцця, гэта значыць, толькі там, дзе хтосьці гатовы аддаць жыццё за любоў і дзеля любові, толькі там яна можа быць мацнейшаю і большаю за смерць. Для таго каб яна магла стаць большаю за смерць, яна спачатку павінна стаць большаю за звычайнае жыццё. Аднак, калі б яна не толькі паводле жадання, але і ў рэальнасці змагла б стаць такою, толькі тады гэта азначала б, што моц любові ўзнялася над голаю моцаю біялагічнага [існавання] і паставіла яго сабе на службу. У катэгорыях Тэйяра дэ Шардэна4 можна было б сказаць: <...> калі б дзе-небудзь сіла любові да іншага была б такою моцнаю, што змагла б не толькі захаваць памяць пра яго, не толькі цень ягонага «я», але яго самога захаваць жывым, то была б дасягнутая новая ступень жыцця, якая пакінула б далёка за сабою прастору біялагічнай эвалюцыі і мутацый і азначала б скачок у цалкам іншую плоскасць, у якой любоў больш не падлягала б біялагічнаму, але падпарадкавала б яго сабе, [каб жыццё служыла ёй]. Такая апошняя ступень «мутацыі» і «эвалюцыі» тады не была б ужо біялагічнай ступенню, але азначала б прарыў са сферы паўсюднага панавання біялагічнага, або — што тое самае — са сферы панавання смерці; яна адкрыла б прастору, названую ў грэцкай Бібліі зоэ, гэта значыць канчатковае жыццё, якое пераадолела ўладу смерці. Гэтая апошняя ступень эвалюцыі, якой патрабуе свет, каб дасягнуць сваёй мэты, здзяйснялася б тады ўжо не ў межах біялагічнага, але духам, свабодаю, любоўю. Яна ўжо была б не эвалюцыяй, але рашучасцю і дарам, злітымі ў адно.

Але што ўсё гэта мае агульнага з вераю ва ўваскрасенне Езуса? Мы разгледзелі пытанне пра магчымасць людской бессмяротнасці з двух бакоў, якія, што праўда, паўстаюць цяпер як розныя аспекты аднаго і таго ж стану рэчаў. Мы казалі, што паколькі чалавек сам па сабе не мае трывалага прабывання, яго далейшае жыццё магло б наступіць толькі праз тое, што ён будзе працягваць жыць у кімсьці іншым. І мы сцвердзілі, разважаючы пра гэтага іншага, што толькі такая любоў, якая прымае любімую асобу ў сябе, у сваю самасць, магла б зрабіць гэтае быццё ў іншым магчымым. Абодва гэтыя аспекты, што дапаўняюць адзін аднаго, адлюстроўваюцца, як мне здаецца, у дзвюх новазапаветных формах выказвання пра ўваскрасенне Езуса: «Езус уваскрос» і «Бог (Айцец) уваскрасіў Езуса». Абедзве формы супадаюць у тым факце, што ўсёабдымная любоў Езуса да людзей, якая прыводзіць Яго на крыж, цалкам пераносіцца на Айца, дасягаючы дасканаласці, гэтым яна становіцца мацнейшаю за смерць, таму што разам з гэтым напаўняецца ад Яго ўсёабдымным Быццём.

Адсюль вынікае наступны крок. Мы можам цяпер сказаць, што любоў заўсёды закладае аснову для пэўнага віду бессмяротнасці; нават на сваіх папярэдніх — яшчэ да чалавека — этапах, як імкненне працягваць род, яна паказвае гэты кірунак. Менавіта так, служыць такою асноваю для бессмяротнасці — гэта не нешта пабочнае для яе, не штосьці, што яна таксама чыніць між іншым, але яе сапраўдная сутнасць. Справядлівы і адваротны тэзіс, так што можна сказаць, што бессмяротнасць прыходзіць заўсёды на падставе любові, і ніколі — на падставе аўтаркіі таго, каму дастаткова самога сябе. Мы можам нават адважыцца на тое, каб сцвердзіць, што гэты тэзіс — правільна зразуметы — справядлівы нават і ў адносінах да Бога, якім бачыць Яго хрысціянская вера. Сапраўды, Бог, безумоўна, процістаіць усяму прамінальнаму і ўяўляе яго процілегласць, таму што Ён з’яўляецца злучэннем адно ў адным Трох Асобаў, іх раскрыццём адно аднаму ў любові, субстанцыяй і актам абсалютнай і разам з тым цалкам «адноснай» любові, жыццё якой ёсць толькі быццём у сувязі адно з адным. Як мы ўжо казалі раней, боскае — гэта не аўтаркія, якая не жадае ведаць нікога, апроч сябе; рэвалюцыйнасць хрысціянскай карціны свету і Бога ў параўнанні з антычнай заключаецца ў тым, што яна вучыць разумець «абсалютнасць» як абсалютную «адноснасць», як Relatio subsistens.

Вернемся назад. Любоў закладае аснову бессмяротнасці, і бессмяротнасць прыходзіць толькі з любові. Гэтае выказванне <…> азначае таксама, што Той, Хто дзеля ўсіх палюбіў, дзеля ўсіх заклаў і асновы бессмяротнасці. Менавіта ў гэтым  сэнс біблейскага выказвання пра тое, што Яго ўваскрасенне з’яўляецца нашым жыццём. І цяпер становіцца зразумелым спачатку такое дзіўнае для нашага ўспрымання выказванне святога Паўла ў яго Першым пасланні да Карынцянаў: калі Хрыстус уваскрос, то і мы, бо тады любоў мацнейшая за смерць; калі Ён не ўваскрос, то і мы [не ўваскрэснем], бо тады застаецца так, што смерць мае апошняе слова, і нічога іншага (пар. 1 Кар 15, 16 н.). Паколькі гаворка ідзе пра цэнтральнае выказванне, то растлумачым гэта сабе яшчэ раз, па-іншаму: любоў або мацнейшая за смерць, або не. Калі яна стала ў Езусе мацнейшаю за смерць, то менавіта як любоў да іншых. Гэта азначае таксама, што нашай уласнай, узятай самой па сабе любові недастаткова для таго, каб пераадолець смерць, і яна вымушаная заставацца невыканальным заклікам. І толькі Ягоная любоў, якая зліваецца ў адно з моцаю Божага жыцця і Божай любові, можа закласці аснову нашай несмяротнасці. [І ўсё ж,] нягледзячы на гэта, тое, якой будзе наша несмяротнасць, будзе залежаць ад таго, як мы любім. <…> [І яшчэ:] таму, хто верыць, безумоўна, становіцца ўсё больш відавочным, наколькі поўнае цвярозага розуму вызнанне той Любові, якая перамагла смерць.


Пераклад з нямецкай мовы Ірыны Бурак.
Паводле: Joseph Ratzinger. Einführung in das Christentum: Vorlesungen über das Apostolische Glaubensbekenntnis. — Kösel-Verlag, 2000. — S. 284–293.


___________________
1 Эрас — у грэцкай міфалогіі бог кахання.
2 Аўтаркія (грэц. autarkia) — самазабяспечанасць, самадастатковасць.
3 Аід, або Гадэс — у грэцкай міфалогіі падземнае валадарства памерлых.
4 П’ер Тэйяр дэ Шардэн (1881–1955) — французскі тэолаг і філосаф, езуіт; стваральнік своеасаблівага сінтэзу каталіцкай хрысціянскай традыцыі і сучаснай тэорыі касмічнай эвалюцыі.

 
© 2018 - Рэдакцыя часопіса «Ave Maria» Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі Рыма-каталіцкага Касцёла