Несці ў сэрцы крыж

Што гэта значыць — несці крыж у сэрцы? Змешчаны на покуце ў хаце — зразумела. Устаноўлены пры дарозе, на скрыжаванні, пры касцёле альбо капліцы, на могілках — таксама зразумела. Крыжык на шыі — таксама. Якія ж бы мы былі хрысціяне, калі б у нас не было ўсяго гэтага? Ды толькі калі б не было яго ў нашых сэрцах, Хрыстовага крыжа, чаго вартая была б тады ўся наша вера?

* * *
Адна мая знаёмая, цётка Таццяна з Полаччыны, распавядала неяк, колькі ёй давялося нацярпецца, калі лёс закінуў яе далёка ад роднага краю, ажно ў Сібір. Здарылася гэта пасля таго, як яны разам з мужам, дзядзькам Ігнатам, скралі ў калгасе капну саломы з надзеяй, што тая салома дапаможа іх кароўцы датрываць з горам-бядою да свежай травы. Не дапамагла, бо карову адабралі пасля суду, а саміх злодзеяў-гаротнікаў на 10 гадоў выслалі ў лагер.

— Калі б не крыжык, які я ўсе гэтыя гады перахоўвала з сукенкі ў ватоўку, з ватоўкі ў кажушок, з кажушка зноў у нешта лёгкае, не ведаю, ці вытрывалі б мы, — казала мне цётка Таццяна і пераможна ўсміхалася: — Ды я іх усіх ашукала, і крыжык застаўся з намі, дапамог нам вярнуцца дахаты.

Я тады неяк нясмела заўважыла цётцы Тані, што як па мне, то калі б сталіністы нават і адабралі ў яе металёвы крыжык, то ім усё адно дапамог бы той, што яны мелі ў сэрцы.

— Думаеш? — падзівілася цётка Таццяна, аціхла, нейкі час маўчала, узіраючыся ў невядомую мне далеч, напоўненую сцюжай ды снегам, няўтульнымі баракамі ды лесапавалам. Памаўчала, а потым заўсміхалася: — Праўду, мабыць, кажаш... Каб не той, што быў у сэрцы, цяжка прыйшлося б... Без яго і не спадзяваліся б ужо ні на што, і не прабачылі б — задыхнуліся б ад крыўды й болю...

* * *
Гэты крыж на ўскрайку Полацка, на Бельчыцкіх могілках, хрысціяне ўстанавілі ў 90-я гады мінулага стагоддзя. У часы гэтак званай перабудовы ды галоснасці. Тады ў Полацку й загаварылі пра тое, што на пясчаным кар’еры ў 30-я гады па начах расстрэльвалі вязняў. Ды яшчэ казалі пра тое, што потым пясок з гэтага кар’еру быццам вазілі на будоўлю дарогі і што частыя аварыі на той дарозе таксама не выпадковыя.

Ініцыятарамі ўстанаўлення крыжа былі грэка-католікі. Да іх далучыліся рыма-католікі і праваслаўныя вернікі. Памятаю тую ўрачыстасць, калі вялізны крыж неслі ў працэсіі па вуліцах Полацка. Потым было кароткае набажэнства, у якім удзельнічалі святары ды вернікі з названых канфесіяў. Памятаю, як вярталіся мы адтуль радасныя ад таго, што справядлівасць па ўшанаванні памяці нявінных ахвяраў пачварнага сталінізму ўсё ж узноўленая...

...Вандалы прыйшлі на тое месца ў хуткім часе і зруйнавалі крыж памяці. Ды клопатам полацкіх грэка-католікаў ён зноў паўстаў на тым самым месцы, няхай сабе і трохі ніжэйшы — галоўнае, што гэта быў зноў крыж — знак памяці. А праз нейкі час гісторыя паўтарылася. Так яна і доўжыцца ажно да гэтага часу. Цяпер ужо цяжка нават сказаць, колькі крыжоў было тут устаноўлена, колькі знішчана. Тыя, што ўстанаўліваюць крыжы, не тояцца. Яны робяць гэта адкрыта, з малітвай — штогод у лістападзе, у дзень памяці продкаў на гэтым трагічным месцы адбываецца набажэнства. Тыя ж, хто знішчае крыжы, з’яўляюцца на гэтым месцы з сякерамі ды ламамі пад покрывам ночы, бо сыны цемры, як вядома, баяцца святла. Адны забівалі нявінных людзей тут
уначы, а іх нашчадкі знішчаюць уначы крыжы памяці...

Ды, дзякаваць Богу, пасля начы надыходзіць раніца, што асвятляе сваімі промнямі ўсё, што дзеілася пад покрывам цемры. І пакуль так будзе, не згіне памяць у народзе. І значыць у Бельчыцы будзе трываць малітва па нявінных ахвярах бесчалавечнага сталінізму.

* * *
На чале пілігрымскай калоны, як вядома, вернікі заўсёды па чарзе нясуць крыж. Памятаю тую пілігрымку, калі адна мая знаёмая дзяўчына амаль усю няблізкую дарогу з Полацка ў Будслаў несла крыж. Пяць дзён запар. Той, хто хоць аднойчы ішоў пілігрымам у святое месца, ведае, які гэта бывае няпросты й нялёгкі шлях — з раніцы да позняга вечара, з кароткімі адпачынкамі пры дарозе. Ісці цяжка, таму ахвотнікаў яшчэ несці крыж альбо харугвы не так ужо й багата. А тая мая знаёмая па сваёй волі несла крыж амаль усе пяць дзён, за выключэннем кароткіх адрэзкаў, калі некаму ўдавалася пераканаць яе на нейкі час перадаць крыж іншаму. Ды вельмі хутка яна падыходзіла і настойліва прасіла вярнуць ёй ношу.

Дзяўчына ахвяравалася несці крыж да самага Будслава. Такім чынам яна прасіла ў Пана Бога і Маці Божай адарыць ласкай цвярозасці яе маці, якая злоўжывала зялёным зміем. Не ведаю, ці чула пра такую пастанову сваёй дачкі яе маці. Наўрад, бо жыла далёка, у пілігрымкі ды і ў касцёл не хадзіла — жыла цалкам іншым жыццём. А мы, многія з тых, хто ішоў у той год разам з яе дачкой у Будслаў, ведалі. І хоць мы не зусім разумелі гэтую пастанову, а некаторыя нават называлі яе занадта ўпартаю, але не згадзіцца не маглі, бо разумелі: гэтая нялёгкая ноша дачкі — крык, мальба, малітва за сваю маці, якая бяздумна гінула ў гарэлцы.

Якой жа была наша радасць праз нейкі час, калі мы пачулі, што малітва нашай настойлівай пілігрымшчыцы была пачутая — яе маці перастала піць!

...Часам, калі чую цяпер чыйсьці роспачны ўздых ды нараканне на тое, што муж, сын альбо бацька п’е, мне ўзгадваецца мая знаёмая з крыжам у руках на чале калоны пілігрымаў...

* * *
Аднойчы давялося мне ўдзельнічаць у набажэнстве ТЭЗЭ ва Украіне. Яно было наладжана ў касцёле, пасярод якога мноствам агнёў свечак палымнеў крыж: мноства запаленых, пастаўленых адна пры адной свечак утваралі на падлозе абрыс вялізнага крыжа. Па перыметры ён гарэў агнём, а ўнутры было шмат пустога месца. Чытанні Божага слова, разважанні і спевы былі прысвечаныя тэме збаўлення, якое прыйшло да людзей менавіта праз крыж. Неспадзявана ўдзельнікам набажэнства было прапанавана напісаць на паперы тыя свае грахі, якія перашкаджаюць ім жыць паўнацэнным жыццём і ад якіх ім цяжка пазбыцца. Потым тыя, хто жадаў, падыходзілі да палаючага крыжа і кідалі ў яго свае запіскі.

Крыж гарэў па перыметры, а ўнутры яго на падлозе павялічваўся і стос запісак. Хлопцы і дзяўчаты напачатку паволі, сарамліва, а потым усё смялей і смялей набліжаліся да крыжа, маліліся і кідалі ў яго свае праблемы, грахі, занядбанні, усё, з чым яны не маглі самі справіцца ў сваім жыцці. Набажэнства трывала доўга. Потым усе запіскі проста сабралі і спалілі іх на падворку.

Памятаю, як пасля некаторыя ўдзельнікі набажэнства дыскутавалі паміж сабой пра тое, як яны яго перажылі. Некаторыя казалі, што грэх знішчаецца толькі на споведзі, а вось такія малітвы толькі ўводзяць моладзь у зман. Хтосьці казаў пра тое, што яму ніколі раней не хацелася так плакаць над сваімі грахамі, як у той вечар. Ды найбольш мне запомнілася, як шаснаццацігадовая прыгажуня-ўкраінка Марычка з роздумам ціха прамовіла: «А я толькі сёння, здаецца, зразумела, што гэта азначае, што Езус узяў на сябе нашыя грахі, каб мы, вызваліўшыся ад іх, жылі свабодныя...»

* * *
Неяк аднаго разу паказала сваёй знаёмай папскі ружанец з крыжам Яна Паўла ІІ і з яго гербам на футаральчыку. Знаёмая ўзяла яго ў рукі, залюбавалася белымі перламутравымі пацерынкамі, а потым сказала:

— Вельмі прыгожы. Толькі чаму на ім такі непрыгожы крыж?

Я сумелася. У мяне, выхаванай у традыцыйнай каталіцкай сям’і, такія словы, як кажуць, у глотцы захраслі б. Але ж і не згадзіцца з імі я таксама не магла. Крыж Яна Паўла ІІ быў сапраўды незвычайны, і, прызнаюся, у мяне таксама выклікаў прысмак непамыснасці. Хрыстус на ім быў такі абвіслы, а змучанасць, здаецца, панавала ў кожнай клетцы цела, ды і бэлькі крыжа чамусьці круглыя, быццам спехам збітыя, а гарызантальная нібы сагнутая пад цяжарам цела. Крыж гэты сапраўды не назавеш прыгожым, зусім не тое, што вядомае ўкрыжаванне Сальвадора Далі — моц, сіла, магутнасць і... прыгажосць. А крыж Яна Паўла ІІ нібы крычыць пра чалавечую слабасць ды бязраднасць. Як у ім убачыць сілу ды моц?

Аднак можна. Калі толькі памятаць словы апостала Паўла пра тое, што моц у слабасці дасканаліцца. Калі толькі мець у сэрцы перакананасць, што Ён прыняў на сябе людскую слабасць, стаў паслухмяным ажно да смерці крыжовай і перамог яе, гэтую смерць, бо на трэці дзень уваскрос і тым самым адчыніў для нас браму неба.

Заўсёды мусім памятаць, што крыж — прылада смерці. Бог выкарыстаў яе для таго, каб прыгарнуць чалавецтва да сябе, паяднаць з сабою. Таму крыж не можа быць для нас прыгожым альбо не. Ён проста крыж. І гэта вышэй за прыгажосць.

Відаць, Ян Павел ІІ невыпадкова выбраў менавіта гэтую выяву крыжа. Ён, малады, статны, прыгожы, уступаючы на папскі трон, нібы прадчуваў, якім нямоглым ды фізічна слабым будзе ён сам перад абліччам усяго свету напрыканцы свайго пантыфікату. Не магу прыгадаць іншага чалавека, які б быў настолькі слабы фізічна, прычым не хаваў гэтай сваёй слабасці, і настолькі мудры, моцны Божаю сілаю да апошніх хвілінаў свайго жыцця, да таго самага моманту, пакуль Пан Бог на вачах усяго свету не загарнуў ягоную апошнюю старонку. Бо моц у слабасці дасканаліцца...

* * *
Гэты выпадак з гісторыі наваполацкай парафіі стаў ужо амаль хрэстаматыйны. Здаецца, я таксама некалі згадвала яго на старонках нашага часопіса, але не магу сёння, пішучы гэтыя разважанні пра крыж у нашым жыцці, зноў не прыгадаць яго.

Пачыналася будаўніцтва нашага касцёла. На адведзеную для яго пляцоўку былі завезеныя першыя матэрыялы для будоўлі. Іх, зразумелая рэч, трэба было вартаваць. Адным з першых на начную варту прыйшоў старшыня парафіяльнае рады Пётр Квяцінскі. Гэты чалавек пранёс веру ў Хрыста праз усё сваё нялёгкае жыццё, адной са старонак якога быў і сталінскі лагер.

Заступіў, значыць, Пётр Вікенцьевіч на варту, а тут неўзабаве да яго прыйшоў, як ён сам яго потым акрэсліў, «вёрткі такі камунісцік». Прыйшоў ды пачаў кпіць з веры ў Бога і, вядома ж, з такіх «наіўных ды цёмных» людзей, як наш Пётр Вікенцьевіч ды ўсе мы, парафіяне, якія мірна спалі сабе ў тую ноч у сваіх кватэрах. Спрэчка была нядоўгай — наш Пётр Вікенцьевіч умеў размаўляць з такімі дыспутантамі коратка й годна. Суразмоўца, страціўшы свае «аргументы», раптам запытаў:

— Ну і як жа ты будзеш бараніць сваё дабро, калі раптам прыйдзе злодзей? У цябе што, і зброя можа ёсць?

— А як жа — ёсць! — не міргнуўшы вокам, выпаліў Пётр Вікенцьевіч і размашыста, годна перажагнаўся: — У імя Айца
і Сына, і Духа Святога. Амэн. Вось якая ў мяне зброя — наймацнейшая!

І абодва засмяяліся, ужо без кпінаў і спрэчак, а нібы нават з палёгкай.

...Такая вось гісторыя. Смешная і павучальная. Яна пра трываласць й перакананасць нашых бацькоў, дзядоў ды прадзедаў, якія насуперак нялюдскім лагерам, цэлай арміі агітатараў, што дарма намагалася «асвятліць» іх галовы, насуперак усім тым атэістычным пяцігодкам, усяму бязбожнаму вэрхалу вакол іх засталіся верныя Хрысту, Крыжу і Касцёлу. Дай Божа, каб гэтую трываласць ды вернасць мы таксама перадалі нашчадкам, бо, як спяваецца ў адной нашай цудоўнай песні:

Стаўшы пад крыжам,
стомлены сабою,
Прагну я ў сэрцы несці крыж
 заўсёды,
Каб не глуміўся вораг
нада мною,
Каб крочыць шляхам праўды
і свабоды.

Вельмі гэта важна для нас, хрысціянаў, несці крыж менавіта ў сэрцы. Заўсёды. І шанаваць яго. І ўзвышаць над усімі сваімі нягодамі, выпрабаваннямі, крызісамі — над усім, што падкідвае нам жыццё.


Ірына Жарнасек

Мы вельмі радыя
бачыць вас на сайце
часопіса «Ave Maria».
Гэта плён працы
неабыякавых людзей,
якія з радасцю ствараюць
гэты часопіс для вас.

Падпіска
Ахвяраванні

Сайт часопіса „Ave Maria“ Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі

Часопіс існуе дзякуючы вашым ахвяраванням. Сёння мы просім вашай дапамогі — нават невялікая сума падтрымае нас.

Падрабязней